حیران خانیم

حیران خانیم
حیران خانیم ۱۸ –جی عصرین سونلاریندا دونبولی کنگرلی خانلاری عائله سینده دوغولموش دور. ناخچیواندا تحصیل آلمیش، عرب و فارس دیل لرینی، کلاسسیک آذربایجان و فارس ادبیاتینی اؤیرنمیش دیر. ۱۹ –جی عصرین اول لرینده روسیا-ایران توقوشمالاری دؤورونده چوخ لو خوی لو ناخچیوان لی لار ایله بیرلیکده اونون دا عائله سی ناخچیوان دان ایرانا کؤچورولموش دور۱۹ –جی عصرین ۶۰-جی ایللرینده وفات ائتمیش دیر. فضولی ادبی مکتبی نین داوامچیلاریندان، کلاسسیک آذربایجان پوئزیاسی نین تانینمیش نماینده لریندن دیر.
آذربایجان و فارس دیل لرینده، اساساً، عاشیقانه شعرلر یازمیشدیر. رودکی، ایزددین حسن اوغلو، سعدی شیرازی، حافیظ شیرازی، عمادالدین نسیمی، علی شیر نوائی، محمد فضولی، قؤوسی تبریزی و باشقا شاعرلره نظیره لری وار. اروزون هئجا وزنینه یاخین بهرلرینده، ساده خالق دیلینده یازمیش دیر. بعضی شعرلری شیفاهی خالق ادبیاتی نومون هلرینه یاخی ندیر. اثرلرینین ۳ ال یازماسی (باکی، تئهران و تبیلسی نوسخه لری) معلوم دور؛ بون لاردان ان موکملی شاعر هنین سیفاریشی ایله یازیلمیش باکی نوسخه سی دیر. همین نوسخه آذربایجان رئسپوبلیکاسی ال یازمالار اینستیتوتوندا ساخلانیلیر.

دوغما یوردون دان و یاخین آداملاریندان آیری دوشن حئیران خانیمین حیاتی کدرلی کئچمیش دیر. او، همیشه زمانه دن، آدام لارین وفاسیزلیغین دان، اؤزونون غربتده تک- تنها قالماسین دان گیلئیلنمیش، یاشادیغی تبریز شهرینی “گوشۀ زیندان” آدلاندیرمیش دیر. عؤمرو ایضطراب لار ایچینده کئچن شاعره نین گنج لیک طراوتی و گؤزل لیگی تئز سولموش، ظاهرناً تامام قوجالمیش دیر. شعرلری نین بیرینده او، اؤز وضعیتینی تصویر ائد هرک یازیر:

بئلیم بوکولدو، قارا ساچ لاریم آغاردی منیم،
قوجالمیشام بو جفاکار چرخ الیندن، آمان.

شاعره نین عؤمرونون سون لاری داها کدرلی کئچمیش دیر. عائله ایختیلاف لاری و نارازی لیقلاری اونون ایضطراب لارینی داها دا چوخالتمیش، درد- غمینی آرتیرمیش دیر. طبیعی کی، بون لار اونا آغیر تأثیر گؤسترمیش، گئتدیکجه صحتی پیسلشمیش دیر. حئیران خانیم ۱۸۴۸-جی ایلده تبریزده وفات ائتمیش و اورادا دفن اولونموش دور.
یارادیجیللیغیندا کلاسسیک پوئزیا اوسلوبونو داوام ائتدیرن حئیران خانیم اثرلرینی عماد الدین نسیمی، محمد فضولی، علیجان قؤوسی کیمی کلاسسیک آذربایجان شاعرلری نین ادبی تأثیری ایله یازمیشدیر.
تمیز، اینسانی محبتین ترننومو، آیری لیق دردی، هیجران عالمی، ووصال آرزوسو اونون شعرلری نین اساس مؤوضوسودور. بؤیوک سلف لری نین یارادیجیللیق یولونو داوام ائتدیرن حئیران خانیم معاصرلرینی منوی-اخلاقی تمیزلییه چاغیریر. گؤزللیگین بیرینجی معیاری عقل دیر. جامالی گؤزل اولا نلارین عاغلی، کمالی دا گؤزل اولمالی دیر. شاعره مثنوی لری نین بیرینده یازیر:

نئچه شرط ایله اؤلچولرسه جامال،
شرط-اول دیر حوسنه عقل و کمال.
هر جاواندا کی، وار جامال یقین،
اولمالی اوندا هم کمال یقین.

حئیران خانیمین اجتماعی شعرلرینده زمانه دن شیکایت، جمعیت دکی سوسیال برابرسیزلییه، قادین حقوق سوزلوغونا قارشی اعتراض نیدالاری گوج لودور. شعرلری نین او، لیریک قهرامانین دیلی ایله جمعیت دکی عدالت سیزلیکدن نارازی لیغینی بیل دیره رک یازیر:

هارای، گلدی- گئدر بو فانی جاهان،
ائتمیش دیر قلبیمی قان لی بیر عمان.

“تبریزده زلزه له حاقیندا” شعرینده حئیران خانیم یاشادیغی شهرده باش وئرن طبیعی فلاکت نتیجه سینده عمله گلمیش فاجعه لی حادثه لردن، “سینه سی داغ لی، گؤزلری گیریان” قالمیش آنالارین کدرین دن، اونلارین گؤیلره قالخان افقانین دان بحث ائدیر. حجم جه کیچیک اولماسینا باخمایاراق، بو شعر کدرلی بیر لؤوحه کیمی یاددا قالیر:

اولدو، یا رب، هلاک اینسان لار،
سوواریب تورپاغی قیزیل قان لار.
اولدو چؤللر جاوان لارا مدفن،
چوخ لارینا نه غسل وار، نه کفن.
سینه سینه داغ لی، گؤزلری گیریان،
مین لر ایله آنا ائدر افغان.
بالا دردیله جمله سی آغلار،
نه بیر احسان، نه بیر ختمی-قرآن وار.
باخاسان، هر طرف جسدله دولو،
باغلانیب خالق اوچون نجات یولو.
ایستعدادلی شاعره نین اثرلری ژانر، اوسلوب، بدیعی صنعتکارلیق کئیفیت لری باخیمین دان زنگین دیر. او، کلاسسیک پوئزیانین غزل، مخمس، موستزاد، روباعی، ترجیع بند ژانرلاریندا، مسنوی فورماسیندا اثرلر یاراتمیش، لیریک قهرمانین داخی لی عالمینی، سئوینج و کدرینی درین دن آچماق اوچون تشبئه، ایستیاره، تزاد، تکریر، موبالیغه کیمی بدیی تصویر و ایفاده واسطه لری ایشلتمیش، ادبیاتیمیزی یئنی کئیفیت لرله زنگینلشدیرمیشدیر.
***
سئیر ائدین، گردنی مینایا باخین،
سریمی سالدی نه سئودایا باخین.
زولفو میشکینی سالیب عارضینه،
گون کوسوف ائیله ییب، اول آیه باخین.
جان آلار قاشی، تؤکر کیپریگی قان،
مرحبا، اول اوخا، اول یایه باخین.
غمزهسی قان لار ایچیب مست اولوب
جان آلان نرگیزی-شهلایه باخین.
عکسی-مئی چؤهر هسینی آل قیلیب
آچیلیب اول گولی-همرایه باخین.
گؤر، بنؤوشه آچیلیب، یا کی، سالیب
خط گول عارضینه سایه، باخین.
بوکوبن قامتیمی دال ائله ییب
سرو تک اول قدی-رعنایه باخین.
هیجری اول ماه روخون حئیرانی
سالدی مجنون کیمی صحرایه، باخین.