سون آرتیریلمیشلار

مین سؤزه یئنی آرتیریلمیش تورکجه شعرلر

(دوستوم حسین جاویدین خاطره‌لریندن)

او، سوزونه بئله باشلادی:

بو نه افسانه‌دیر، نه ده ناغیل، منیم اوز باشیما گلن بیر حکایه‌دیر. اووچیلیغا سونسوز بیر علاقم وار ایدی. هله ۱۴ - ۱۵ یاشلاریندان، الیمده توفنك، قاراداغین‌ داغلاریندا - باغلاریندا، قالین مئشه‌لرینده اوو دالینجا قاچاردیم. هرگون قیر قاوول، توراج، یا ککلیك اوولایب ائویمیزه قاییداردیم، هئچ یادیمدان چیخماز. باغیمیزدا بیر خارتوت آغاجی وار ایدی. بو توتو من چوخ سئوردیم. اوز آدیما چیخمیشدیم. هئچ‌ کسده اونا ال وورماغا جرئت اولمازدی. هر گون اونا باش ووراردیم. صبرسیزلیکله توتون یئتیشمه‌سینی گوزله‌یردیم. توت قیزاریب خارلانان وقتی ایدی. بیر گون سحر باغا گیرنده، بیر دسته سیغیرچینین توت آغاجینین بوداقلاریندا جه‌جه وورا - وورا، توتدان یئدیکلرینی گوردوم. ائله بیل باشیما بیر قایا سالدیلار. اوزومو ساخلایا بیلمدیم. حرصمدن ائوه قایتدیم. قیرما اوو توفنگینی گوتوروب باغا قایتدیم. توفنك آچیلاندا، سیغیرچینلار آغاجین دیبینه ائله توکولدو که، سانکه، دگمیش اریك آقاجینی سیلکه‌لدین. اونلارین هامیسینین باشینی اوزدوم اوتوزا قدر اولاردی. ائوه گتیردیم. نه‌نم بونلاری منیم الیمده‌گورونجه. اوزوندن چیخدی.

― ایت بالاسی! دئدی. ― مگر بونلاری سن یاراتمیسان که‌ سنده قیریرسان؟ واللاه، بو حیوانلارین آهی بیر گون سنی دوتاجاق، دئیه، منیم اوستومه قیشقیردی.

نه‌نم اوجا بوی، قد - قامتلی گوزل بیر قادین ایدی. یاشی آلتیمیشا چاتسا دا، اوزونده - گوزلرینده هله ده جوانلیق طراوتی وار ایدی او آت بئلینه میننده، آتین باغرینی یاراردی. آجیغی دوتاندا، ایلدیریم کیمی شاخاردی. عادی حاللاریندا ایسه، بیر پارچا مهر - محبت ایدی. او، قارا چورلو طایفاسینین آغ بیرچه‌یی ایدی. هامی اونا بیر آنا کیمی، احترام قویار، خان قیزی! دییه، چاغیراردی. هئچ کسده، سوزونون قاباغیندا سوز قایتارماغا جرئت اولمازدی. من اونون حرصینی سویوتماق اوچون، قوجاقلایب او اوزوندن - بو اوزوندن اؤپدوم. عذر ایسته‌دیم.

بونون اوستوندن اوچ - دورت گون گئچمیشدی. سحریئمگینی‌ یئیب، چای ایچندن صونرا، توفنگی گوتوروب اوو‌ قصدیله ائودن چیخدیم. او زمان آت مینیب صفالی یئرلری گزمکدن، توفنك گوتوروب آوا چیخماقدان باشقا، آیری بیر اگلنجه (تفریح) یوخ ایدی. چای قیراغیله بلبللرین جه‌جه‌هینه آخان سولارین اوره‌یه یاتان شیریلتسینا قولاق آسا - آسا، هردن بیر اوزومده اونلارین سسینه - سس وئریب، آغاجلارین آراسی ایله گئدیردیم. بیردن قاباقداکی آلما آغاجینین لاپ آلچاق بوداغینا قونموش، گوزل بیر قوش گوردوم. توفنگی آشیریب نشان آلماق ایستدیم. اونون گوزللیگی منی واله ائتدی. الیمی ساخلادیم. گوگرچین بویدا، باشیندا کاکیلی، توکلری الوان رنگلرده، قویروغو طاووس قویروغو کیمی، گوزل، آنجاق گودك ایدی. اونا گولله آتماغا الیم گلمدی. آستا آددیملارلا اونا یاخینلاشدیم. او، اصلاً یئریندن ترپنمیردی. دیری دوتماق ایستدیم. اوگرنمیش ال قوشو کیمی ایدی. هئچ قورخموردو. آغاجین دیبینه چاتدیم. عمرومده بئله گوزل قوشا راست گلمه‌میشدیم. سئوینجیمدن نفسیمی سینمده حبس ائتمیشدیم که قوش اولکمه‌سین. الیمی اوزاتدیم، دوتماق ایسته‌ینده‌ قاناد چالیب الیمدن چیخدی. ائله بیل اوره‌یمین ساپی قیریلدی. اونو دوتماق امیدیم یاسا دوندو. اینجه وارا او، اوزاق گئتمدی. بیر نچه آددیم او طرفده باشقا بیر آغاجین بوداغینا قوندو. آخار چایین آنا لایلاسینا اوخشار اوره‌یه یاتان سسی، نه هوادا اوچوشان قوشلارین اوخوماغی، نه‌ ده سرچه‌لرین بوداقدان - بوداغا سیچرایب، هارای - داد سالمالاری منی اوزونه جلب ائده بیلمیردی. سونسوز بیر هیجان ایچریسینده، من یئنه اونا یاخینلاشدیم. بو دفعه داها آرتیق احتیاطلا اونا یاخینلاشدیم. یوزه - یوز دوتاجاغیما اینانیردیم. آنجاق، او یئنه الیمدن چیخدی. او، چای کناریندان تپه‌نین اتکلرینده‌کی آغاجلارا دوغرو یونلدی. بوداقدان – بوداغا سیچراماقلا، منی اوز آرخاسینجا چکیر، ائله بیل منی اله سالیب لذت آلیردی. نهایت یئنه بیر آغاجین لاپ آلچاق بیر بوداغینا قوندو. اونا یاناشدیم. دوتماق ایسته‌ینده همین آغاجین ایکنجی بوداغینا قوندو. همده چوخ سایمازیانا. الیم چاتمادیغیندان آغاجا دیرماندیم. من اونا یاخینلاشدیقجا او، یوخاری بوداغا سیچرایردی. آغاجین لاپ کلله‌سینده، آخیرینجی بوداغیندا قرار دوتدو. گونوم میوه آغاجلارینین باشیندا کئچدیگیندن، میمون کیمی، بوداقدان - بوداغا سیچراماق منیم الیمده سو ایچیم کیمی آسان ایدی. اوزومو صون بوداغا یئتیردیم. الیمی اونا باخینلاشدیردیقجا او بوداغین اوج طرفینه چکیلیردی. سانکه، منه آجیق وئریر، قورخمورسان گل! دئیردی. ساغ‌ الیمی بوداغین دوتارلی یئرینده برکیدیب، سول الیمی اونا اوزاتدیقدا، بوداغین شاققیلتیسینی و اوزومون بوداقلا برابر آشاغا دوشدویوم یادیمدادیر.

گوزومو آچدیقدا اوزومو یورقان - دوشکده، قوهوم قبیله‌نی‌ باشیمین اوستونده گوردوم. ایلك قولاغیمدا دالغالانان ننه‌مین سسی ایدی.

― سن آغاجین باشیندا نه غلط ائدیردین‌ که، یخیلایدین؟ دئیه، منی سوالا دوتدو. اوزومو دوغرولدوب، باشیما گله‌نی اولدوغو کیمی اولارا سویله‌دیم.

― من دئمه‌دیم‌می او قوشلارین قارقیشی سنی دوتاجاق؟ سن گوردویون حق قوشو ایمیش. قوشلارین انتقامینی‌ سندن‌ آلماغا گلمیش‌ایمیش: آلله آنانا رحم ائدیب. دئدی. آنام باشیمین اوستونده ایدی. دولموش گوزلرینی سیخدی. حالقالانان داملالار یاناغینا آخدی. بونونلا نقدر اوره‌ك چیرپینتیسی چکدیگینی منه آنلاتدی. قیچیم یارالانمیش، بدنیم ده بیر آز ازیلمیشدی. ۱۵ گون ائودن ائشییه چیخا بیلمدیم. من سوزونون آراسینا گیردیم!

― دئمك، آوچیلیغیدا او گون یئره قویدون، ائله‌می؟ دئیه، سوال وئردیکده. او گولومسه‌دی.

― یوخ! دئدی. ― او گوندن قوش آوینی یئره قویدوم آوچیلیغی یئره قویمادیم. من سوزومون ایلکینده دئدیم، آوچیلیقدان تمیز و یاخشی اگلنجه تاپا بیلمزدیم. همده منیم اوچون قیمتلی بیر ورزش ایدی.

دوستومون یاشی یئتمیشی آشسادا، ساچ - صاققالی تزه‌جه چاللانمیشدی. توکمه، ساغلام بده‌نی، آلیجی باخیشلارینی گورن اونا اللیده‌ن آرتیق یاش وئره بیلمز ایدی. اونون بئله ساغلام قالماغینا منیم قیدیغیم گلردی. آخی من اوندان جوانتر اولدوغوم حالدا، باشیمدا بیر دانه ده قارا توك تاپیلمازدی. قوجالیق نشانه‌لری بوتون وجودیمی قاپلامیشدی. اونا گوره - ده بیر گون ظرافته سالیب،

― هامی یاشینی گیزلدنده، سن یاشینین اوستونه آرتیریرسان. گورونور که، بیزی سریمیسن، دئینده او، گولدو.

― دئیه‌سن من جوان قالماغیمین رمزینی بیلمك ایسته‌یرسن. چوخ گوزل. دئیه‌رم: «عارسیزلیقدیر.» دئیب اوزومه باخدی. سانکه، بو سوزون منده نجه تأثر بوراخدیغینی، گوزلریمدن اوخوماق ایسته‌یردی. من دایانا بیلمدیم.

― بوردا اوزونه بهتان دئیرسن. سن هئچ وقت‌ عارسیز اولمامیسان! دئدیم.

― عارسیز اولماسامدا، غیرتیم‌ ده اولمایب. فارسلار دئمیشکن، «هر چه پیش آید، خوش آید» دئمیشم. هر رذالته‌ بویون‌ اگمیشم... دئیب، دایاندی. جیبیندن بیر سیغار چیخاردیب، آلیشدیردی. ایکی دوداقلاری‌ آراسیندا محکم سوموردو. جدی بیر حال آلمیشدی. فکری هارالاردا گزدیگینی آنلامان چتین ایدی. یئنه سوزه‌ باشلادی.

― «عارسیزلیق» جوانلیغین برنجی رمزیدیر. بونو قبول‌ ائتمه‌لیسن. آنجاق، منی ساخلایان، یاشیمی گیزلده‌ن او، قارتاللار اویناغی اوجا داغلار، پلنگ سئیر نگاهی اولان قالین مئشه‌لر، داغلارین اتگیندن قاینایب - قالخان دورو، بوز کیمی سرین سولار، بیرده ورزش اولوبدور. دئدی. بو سوزلری او قدر غرورلا سویله‌دی که، ائله بیل‌کئچمیش‌ جوانلیق گونلرینه قاییدیب. -اونا گوره‌ ده، من وطنیمه، دوغما یوردوما، قاراداغا منتدارام. دئیب سوسدو. دالغین باخیشلاری اوزاقلاردا بیر نقطه‌یه زیللنمیشدی. من اونو جومموش اولدوغو فکر دنیزیندن آیردیم.

― آوچیلیقدان نیه ال چکدیگینی دئمدین. دئدیکده، آلنیندا یغیشمیش قیریشیقلار آچیلدی. قدینی دوزه‌لتدی.

― بو صحبتلر منی عمرومون قایغیسیز او، آزاد گونلرینه، حیاتیمین ایلك بهارینا. جوانلیغیمین جوشغون گونلرینه قایتاردی. دئیب، یئنه سوسدو. آنجاق بو سکوت چوخ چکمدی. ― دئدیگیم کیمی، او گوندن منیم قوشلارلا ایشیم اولمادی. داغ‌ کئچیسی جیران، مارال، آوونا گیریشدیم. داغلاردا، سیلدیریم قایالیقلاردا، چوللرده آج قورت کیمی، بوسقویا دوروب. اوو گودوردوم. ساعتلرله قاچیردیغیم آوون دالینجا بعضاً گونلرله سورونوردوم. دئیب درین بیر آه چکدی. ― گوزل گونلر! ای جوانلیق، هارداسان؟ قایادان قایایا آتیلار، داغدان - داغا! آو دالینجا قاچاردیم، یورولماق بیلمزدیم. قابانلارلا قارشیلاشار، جانیمی خطره‌ده سالاردیم. آنجاق، ائوه الی بوش قایتمازدیم. بونو دئمدیم، همیشه مندن قاباق گئدن وفالی بیر یولداشیمدا وار ایدی . او، اوو ایتیم «قاپلان» ایدی. او، اوز ایشینده او قدر آیق و ماهر ایدی که، چوخ وقت اوز گوردویو ایشلریله منی حیرته سالاردی. حتی بیر نچه دفعه منی اولومدن‌ ده قوتارمیشدی.

بیرینی قویوب او بیرینه کئچسم سوز اوزانار. بیر گون ناهارا یاخین ایدی. گویده اوچوشان بولوتلار سانکه، گونشله باش - باشا قویموشدولار. قارا پارچالاریله اونون اوزونو اورتمه یه چالیشیر، گونش ایسه، اونو داغیداراق اوز شعالارینی جهانا یایماغا جان آتیردی. حزین - حزین اسن کولك، داغلارین دوشونده آچیلمیش گوللری، یاشیل اوتلاری، آخان سولاری، حتی منیم تئللریمی بئله اوخشایردی. بیر دسته قارغا قاریلداشا – قاریلداشا باشیمین اوزریندن کئچدی. ائله بو آندا قاپلانین هورمك. سسی دره‌لره یاییلدی. من توفنگی سینه‌مه باسدیم. بارماغیمی آتش یئرینده حاضر ساخلادیم. هوروش سسیندن آنلادیم که، گیره سالدیغینی منه دوغرو گتیریر. قارشیما چیخان ایری بیر مارال ایدی. من اونون دوشونو نشان آلدیم. گولله آچیلاندا ائله بیل حیوانی گویه گوتوروب.یئره ووردولار او، چابالادیغی یئرده، بوتون قوه‌سینی توپلایب، داغین یوکسکله‌رینه دوغرو یونلدی. یارالی انسان کیمی، ناله ائتمه‌یه باشلادی. آیدین‌حس ائتمك اولوردو که، اوز جانینین هایندا دگیل، من اونا یاخینلاشدیقدا، آنا اولدوغونو آنلادیم. زواللی آنانین دوشلری دولو ایدی. جانی آغزیندان چیخانا قدر، نگران و دردلی باخیشلارینی داغلاردان ‌آیرمادی. بو آندا او، باشیسز قالمیش بالاسینی دوشونوردو. اونون حالینا چوخ آجیدیم. بالالی اولدوغونو بیلسم، اصلاً اونا آتش آچمازدیم. اوره‌یم کووره‌لدی، گوزلریم دولدو. اونون اؤلوسو ایله عهد - پیمان باغلادیم که، بالاسینی تاپیب اوزوم بسله‌یم - بویودم، اونا آنالیق ائده‌م. ائله‌ده ائتدیم.

کندین آوچیلارینی توپلایب، جریانی اولدوغو کیمی اونلارا سویله‌دیم. آخی، اونلارین تجربه‌سی مندن چوخ ایدی. چوخ گوتور - قویدان صونرا، داغلارین جانینا دوشدوك. یئنه‌ده «قاپلان» منمله ایدی. او، کشفیاتچیلار کیمی، همیشه قاباقدا گئدیر، بعضاً دایانیب دورت طرفی اومسولایردی. هردنده بیر منیم یانیما باش ووروب؛ یئنه گوتورولوردو. بیز آختارماقدا اولاق.

بونودا دئمه‌لییم که، همین گونلرده بیزیم کند، ائله‌جه‌ده اطراف کندلرده بیر پلنگ تاپیلمیشدی. مال - حیوانلاری یرتیب، داغیتماقلا، خلق آراسیندا سونسوز بیر وحشت دوغورموشدو. هر یئرده صحبت اونون خطریندن گئدیردی. هئچ کسده جرئت یوخ ایدی که، بو یرتیجینین شرینی ائل - اوبادان سووسون. کندین آغ صاققاللاری بو پلنگین‌ اؤلومونه جایزه‌ده تعین اتمیشدیلر. اما هئچ کسده اوز جانینی بو قمارا قویماغا جرئت‌ یوخ ایدی.

«قاپلان» ایله منیم یولوم داغ‌ و سئیرك مئشه‌لیك اولماقلا سیلديريم قایالیقلاریدا وار ایدی . دقتله اطرافیمیزا باخا – باخا داغین‌ یوکسکلیکلرینه دوغرو حرکتده ایدیك. بو آندا منیم اوره‌یمدن کئچن آنجاق، مارالین بالاسینی تاپیب، اونا نجات وئرمك ایدی. او، اولورکن هیجان و حسرتله بالاسینی آختاران گوزلرینده‌کی حالت هله‌ده گوزومون ئونونده ایدی. من بئله دالغین (در فکر فرو رفته) فکرده ایکن. «قاپلان» قاباقداکی دیکدن چیخیب اوزونو منیم آرخاما وئردی. قورخاق هوروشلرله گلدیگی طرفه هورمه‌یه باشلادی. «قاپلان» دا قورخو گورولمه‌میش بیر ایش ایدی خطر قارشیسیندا اولدوغومو یقین ائتدیم. توفنك الیمده دیکه چیخدیم. ایری بیر قایانین دیبینده اوزانمیش هیوه‌ره بیر پلنگ گوردوم. او، قابارمیش بیر حالدا، خروشا گلیب یئریندن قالخدی. قورخودان بدنیمده توکلریم بیز - بیز اولدو. چوخ قورخموشدوم. آنجاق، قایدیب قاچماغا فرصتیم یوخ ایدی. باشینی اگری دوتوب. گوزلرینی چپ - چپ منه زیلله‌میشدی. آغیر آددیملارلا منه دوغرو (به طرف) ایره‌لیله‌یردی. وحشت بوتون بدنیمی بوروموشدو: اولوم - دیریم آیاغیندا ایدیم. آتا -آنام، قوجا ننه‌م ائله‌جه ده بوتون قوهوملار، بیر آندا گوزومون اونوندن کئچدی هئچ کسدن منه هارای اولمادیغینی خاطرلادیم. ائله بیل منه های ووردولار. «کیشی اول! وقتی فوته وئرمه!» اوزومو یغیشدیریب، پلنگی نشان آلدیم. گولله آچیلاندا او، حرکت ائتدیگی یئرده‌جه فیرلانیب یئره دگدی. قیوریلیب، بیردن ایلان کیمی آچیلدی. دهشتلی بیر نریلتی ایله، منه دوغرو هجوما کئچدی. او یخیلیب اوزونو دوزلده‌نه کیمی من ایکنجی آتشی آچماغا آماده ایدیم. اولومله لاپ اوز - اوزه دورموشدوم. او، اوز قانلی‌گوزو‌، کسکین دیشلریله، اوستومه آتیلیرکن، ایکنجی گوللم آچیلدی.

داها نه اولدوغونو بیلمه‌دیم. من اوزومدن گئتمیشدیم. گوزلریمی آچاندا. اوچ - دورت آددیملیغیمدا پلنگین نهنگه اوخشار ایری گووده (تنه ‌وبدن) سینی گوردوم.

گون اورتادان اوچ - دورت ساعت کئچمیشدی. قاپلانلا کنده قایتدیق. من پلنگی ووردوغومو نقل ائتدیکده، هامی گولدو. هئچ کس اینانماق ایسته‌میردی. من لش دوشدویو یئری اونلارا نشان وئردیم. گون باتانا یاخین اونون اولوسونو مسجدین قاباغیندا یئره قویدولار. هاسی تماشاسینا یغیلمیشدی. دئیب، یئنه سیغارینی آلیشدیردی. او، صحبتینی قورتارمیشدی. من یئنه سکوتی پوزدوم.

― بس مارالین بالاسی نه اولدو؟ دئیه سوال وئردیکده او

― آوچیلار اونو تاپیب گتیرمیشدیلر. دئدی. آغ‌صاققاللار پلنگ اوچون تعین ائتدیکلری جایزه: بیر آو توفنگی بیرده بیر قوچ ایدی. توفنگی مارالین بالاسینی تاپیپ گتیره‌نه وئردیم. قوچو دا خطردن قورتاردیغیم اوچون، نه‌نم قربانلیق کسدیریب اتینی پایلادیلار. من ایسه، او گوندن آوچیلیغی یئره قویدوم. محبتیمی مارالین بالاسینا سالدیم. اونو بؤیوتدوم. او، داغلار یاراشیغینی، داغلارا اؤتوردوم، اؤزوم ایسه، بوش وقتلریمی داغلاردا، داغلارین زیروه‌لرینده، ورزشده‌ کئچیردیم، دئیب، سوزونو تماملادی.


۱۳۵۰ نجی ایل - شمسی تهران

هر طرفی آینابند، مرمر دوشه ملی، مجلل و بویوك سالوندا، هر شئیدن اول، ماهر رساملارین فرچاسیندان چیخمیش رومانتیق صحنه‌لر، شهوت دویغولارینی قیدیخلایب اویادان عریان قادین تابلولاری نظرلری اوزونه جلب ائدیردی. پنچره‌لری، رنگ به رنگ - الوان گوللر، فواره‌لر، مجسمه‌لر ایله بزنمیش، گلزارلیغا آچیلمیش بو، بویوك سالونون یوخاری باشیندا، قیزیل - گوموش، داش - قاشلارلا بزه‌نمیش قابلاردا، اوزری جور به جور ایچگی و میوه‌لرله اورتولموش ده‌گرمی میزین دوره سینده، ایکی نفر قیزغین صحبته مشغول ایدیلر. بونلاردان بیری، اورتا بویلو، اوتوز اوچ – اوتوز دورت یاشلاریندا، داخلی خولیالارینین تأثریندن ناراحتلیغینی گیزلده بیلمه‌ین، مغرور گورونوشلو بیر آدام ایدی.

ایکنجیسی ایسه، ساچلاری آغارمیش، اوزو قیرخیخ، داز باش، یاناخلارینین آلتی و بوخاغیندان، جوانلیغین کوکلویوندن بحت ائدن قات باغلامیش بوش قیریشیقلار ساللانان، گوزلرینده عئینك، قاری بیر سیاستمدار ایدی. اولنجی دانیشاراق،

― اولکه‌میزده گوندن - گونه شدتله‌نن بو تلاطمی فقط، سیز یاتیردابیلرسیز. سیزین تدبیر و لیاقتیزه من اینانیرام. هندرسون و میدلتون جنابلارینین دا اطمینانلاری سیزه‌دیر. دئدی. قوجا سیاستمدار نزاکتله،

― شاهنشاه حضرتلری‌نین بنده‌یه قارشی اولان مرحمتلریندن سون دره جه‌ده ممنونم. گمان ائدیرم که، بنده خاندانی سلطنته اولان صداقت و فداکارلیغیمی عملده نشان وئرمیشم. بنده، یئنه‌ده شاهنشاه حضرتلرینین استدیگی کیمی، ایران محورینی بارماغیملا دور ائتدیره‌بیله‌جگیمه اینانا بیلرسیز.

― جناب اشرفین مهارت و لیاقتی بیزه معلومدور. آنجاق، خلقین افکاریندا اویانان نفرت و عصیانکارلیق بیری بیر آز ناراحت ائدیر. دئدیکده، قوجا سیاستمدارین گوزلرینین دوره‌سینده صف باغلامیش قیریشیقلار یغیلدی. دوداقلاریندا خفیف بیر تبسم اوینادی. سانکه، بونونلا او، جوان شاهین ساده‌لیگینه گولمکك ایسته‌یردی.

― خلقی اوز آرزو و ایستکلرینین‌ دالینجا آزاد بوراخسان، گره‌ك سیز شاهلیقدان بیز ده آغالیغیمیزدان ال چکه‌ك. بویوك امپریالارا آرخالانان بیر دولت الی یالین، مدافعه‌سیز بیر یغین قویون سوروسوندن قورخاجاق؟ ... آذربایجان نهضتینی خاطرلاین. اودلو اسلحه‌لر، دار آغاجلاری، هر ایشی دوزلدر. اونلاری سوسدورماق، پهلوی دیکتاتورلوغونو دیریلتمك منیم عهده‌مه.

― آفرین، جناب اشرف! خلقین بو هیجان و احساساتینی فقط، اوز قانیله بوغماق اونار! دئیب، دوردو. سول الینده امضالانمیش فرمان، ساغ الیله اونون الینی سیخدی.

― جناب اشرفین موفقیتلری بیزیم آرزوموزدور. دئیب، فرمانی اونا اوزاتدی. قوجا سیاستمدار ایکی اللی فرمانی آلاراق، گوزونون اوستونه قویدو. یاغلی قویروق گیرینه دوشموش آج تولکو کیمی، سئوینجك شاهین حضوریندن مرخص اولدو. اونو یولا سالاندان صونرا. شاه، گلزارلیغا طرف آچیلان پنجره‌نین قاباغیندا دایانیب. کپریك چالمادان گوزلرینی، سو ذره‌لرینی هوادا اوینادان فواره‌لره تیکمیشدی. سانکه، فواره‌لردن قالخان سو داملالارینین چیسگین یاغمور تك، گول – چیچکلرین اوزرینه سپلندیگینی سئیر ائدیر، لذت آلیردی. آنجاق، یوخ! بو دقیقه‌لرده اونون نظرینی نه آلیاشیل گوللر - چیچکلر نده انسانی تماشایا چاغیران مجسمه‌لر نده بیر - بیرینی یاریشا چاغیران فواره‌لر، هئچ بیری اوزونه جلب ائده بیلمز ایدی. اونون‌ خیالی قبرستانلیق سکوتینه چئوریلمیش‌ بیر عالمده‌ ایدی. اونون قلبینده آرتیق نه وطن و نده خلق محبتی‌ وار ایدی. او خارجی اربابلارینا وئردیگی وعده‌لره صادق قالماق، ایرانی‌ قانلی بیر محاربه میدانینا چئویرمك اوچون، آسیر - کسیر، آزادلیق! دئیه، جوشان خلقین سینه‌سیندن، ککلیك تك قاققیلدایان آفتامات گولله‌لرینین آچدیغی قان فواره‌لریندن حظ آلیردی.

×××

شاه باشیندا گوز قاماشدیران، آلماس و یاقوتلا بزه‌نمیش تاج، چیگنینده لباده، دوشونده، گئجه‌نین قارانلیغیندا سایسیز اولدوزلار کیمی، پاریلدایان نشانلار، بویوك و مجلل سالونون قاپیسیندان ایچری گیریرکن، وزیر وکیللر، اللری دوشلرینده سجده‌یه گئتمیش، اوردو سرکرده‌لری اللری گیجگاهلاریندا، هیکل تك، دونوب‌ قالمیشدیلار.

او، سیز گوردویونوز «دموقراتیق» بیر ئولکه‌نین شاهی دگیل‌ ایدی. او، تام‌ اختیار الده ائتمیش بیر حاکم مطلق ایدی. او، طمطراقلی بویوك سالونون یوخاری باشیندا قویولموش «جمشید تختینه» دوغرو حرکت ائدیرکن، «باخ، بئله! ایندی کیم منیم حکمومدن بویون قاچیرا بیلر؟ گیم منه اعتناسیزلیغا جرئت ائده‌بیلر؟» دئیه، اوز - اوزونه شیشیردی. ایری، مغرور آددیملارلا ایره‌لیله‌یردی. او، اوز آرزو ائتدیگی مستبد بیر شاه اولموشدو. اونون اراده‌سینه قارشی هئچ کس چیخا بیلمز ایدی. اونون هر سوزو بیر قانون ایدی. اوزو آسیب - کسیر، ایستدیگینین‌ بوینونو ووردورور، دار آغاجینا تاپشیریر، رژیمه و دیکتاتورلوغا قارشی چیخانلاری یوزلر - مینلرله مسلسله باغلادیردی.

تختین یانینا چاتیرکن، هجوما کئچن بیر جنوار چئویکلیگی ایله، بیردن گئری دوندو. قاشلارینی چاتدی. گوزلرینی قییدی. آغزینی - بورنونو تورشودوب، بد هیئبت بیر گورنوش آلدی.

― مقصرلر گلسین! دئیه، امر وئردی. چوخ چکمدی که، قوللاریندا زنجیر، آیاقلاریندا قاندال سسله‌نن اوچ نفر محبوس حضوره گتیریلدی. بونلاردان بیری جوان، گوزلری چراغ‌ کیمی برق ساچان، هیکللی بیر ایشچی ایدی. ایکیسیده، اگنی، باشی توکولموش، گون ایستیسیندن یانمیش اوزلرینده، گوزلرینده انتقام آرزوللاری قاینایان کندلیلر ایدی. وزیر تعظم ائده‌رك،

― قبله عالم! دئیه، ایشچینی نشان وئریب، - بو سلطنته‏ و استعمار - استثمار علیهنه، کندلیلری گوستریب،

― بونلار دا فئودال دبده‌به‌لرینه قارشی خلقی عصیانا چاغیرانلاردیر. هر اوچو عصیانچیدیر. دئدیکده، شاه کنایه‌لی بیر قمهقهه چکه‌رك،

― هاهاها!... عصیانکارلیق، سلطنته قارشی؟! دئیب، کینله اونلارین اوزونه باخدیقدا، هر اوچو بیردن،

― بلی سلطنته، ظلم سارایلارینا فساد یوواسینا قولدورلیغا قارشی!... دئیه، اونون سوزونو کسدیلر. شاه عصیانچیلارین جسارتیندن حدتلندی. غضبیندن گوزلری‌ قان چاناغینا دوندو. قان، بئینینه ووردو. قلنجی چکره‌ك، هر اوچونون بوینونو ووردو. صونرا، تکبرله قانلی قلنجی یئره سوکه‌یب، اونلارین بویون دامارلاریندان فواره تك آخان قیزیل قانا تماشا ائتمگه باشلادی. فقط باخدیقجا اوزونده لپه‌له‌نن غرور سؤنور، گوزلرینده وحشت قیغیلجیملاری پاریلداماغا، قورخو بوتون وجودنی سارسیلتماغا باشلادی. چونکه، بو جسدلردن آخان قانلار قایناییب - آرتیر، یاواش - یاواش بیرله‌شیب بیر گوله، بو گول‌ایسه، گئتدیکجه بیر قان دنیزینه چئوریلیر، اونو کامینا آلیردی. شاه سونسوز بیر هیجانلا، بو قان دنیزینده قول - قاناد چالاراق، اوزونو ساحله یاخینلاشدیرماغا جان آتیردی. اما، موج ووران قان لپه‌لری اونو داهادا دنیزین درینلیکلرینه آتیردی. او، لاپ الدن دوشموشدو. بیردن قدرتلی بیر ال ظاهر اولدو. اونو قان دنیزیندن آلیب، کاخ خرابه‌لری اوزرینده یئره قویدو.

آرتیق شهرت و شهوت احتراصیله جوشوب - داشان سارای نده‌ اللرده اوینایب، چلغین قهقهه و فرح دوغوران قیزیل قدحلردن نشان یوخ ایدی.

او، اوزونو دوغرولتدو. گوزونون قاباغیندا دوزولموش‌دار آغاجلارینی گوردو. پرپر چالان گوزلرینی اووکارلایب، دقتله‌دار آغاجلارینا باخدیقدا، وزیرلر، وکیللر، اوردو باشچیلارینی آسیلمیش گوردو. او، هامیسینی تانیردی. لاپ باشدا بیر دار آغاجی بوش ایدی.

― ای!... ایره‌لی گل! دئیه، ائشیدیلن سسدن بوتون وجودی تیتره‌دی. سس گلن طرفه دوندو. قاباقدا بیر میز قویولموش، قاباغیندا «عدالت محکمه‌سی» یازیلمیش، دالیندا محکمه هیئتی اگلشمیش ایدی. شاه وحشت ایچریسینده،

― مندن نه ایسته‌یرسیز؟! دئیه باغیردیقدا، آرخاسیندان: «انتقام، انتقام، انتقام!» دئیه، بیر گورولتو قوپدو. او، گئری دوندوکده، اللرده چکیج، بالتا، بئل، کرنتی، اوراق، یوز مینلرله خلقین غضبله آلوولانان گوزلریندن شاشیردی. قورخو ایله دولو، گولوش جیزگیلری اوزونده اویناماغا باشلادی.

― من، من که، وطنه - ملته خدمت ائتمیشم. دئیه، دیلی‌توپوق وورماغا باشلادی. کنایه آندیران، شدتلی، آجی گولوشلرله. «خدمت، خدمت، خدمت!...» سسلری عکس صدا کیمی هوادا دالغالاندی. بو آندا بیردن هوا قارالدی. ایندی شاه وئریلن بیر سینما قارشیسیندا ایدی.

اوجسوز - بوجاقسیز بیر مئشه گورونوردو. بو مئشه یاخینلاشدیقجا، مئشه دگیل، نفت بوروخلاری اولدوغو آیدینلاشیردی. بوردا قارا مازوتا بوللانمیش ایشچیلر قاریشقا کیمی قایناشیردی. آنجاق، بو ساده بیر قایناشما دگیلدی. بو قایناشمادا بیر عصیان سسی دویولوردو هر طرفدن: «انگلسلرین الی تورپاغیمیزدان کسیلمه‌لیدیر!» «بیر آزاد لیق‌ایسته‌یریك!» دئیه سسلر گئتدیکجه دالغالانیب، قورخونج بیر گورولتویا چئوریلیردی. بوحالدا، مدهش بیر قهقهه قوپدو. مسلح دسته‌لر گورونمگه. آوتوماتلار سسلنمگه، قارا قیزیلین اوزری ایشچیلرین آل قانیله بویانماغا باشلادی. یئره سریلمیش جسدلر باش قالدیراراق، «بو شاهیمیزین بیزه خدمتیدیر!» دئدیکلری زمان، شاه داریلدی. بو منظره‌لری گورمه‌مك اوچون، گوزلرینی برك - برك یومدو. آنجاق، یئنی بیر صحنه اونون قاباغیندا جانلانمیشدی: بوردا، آزاد - شن بیر حیات قاینایردی. آزادلیق ماهنیلاری نئی‌کیمی، هر طرفه سس سالمیش، خاننده‌لر بلبل تك جه - جه وورور، گنجلیگلین اوزو گولوردو. بوردا نه مظلوم وار ایدی، نده ظلمدن نشان. اوزاقلاردا ایکی هیولا شاهین ساغ سولونو آلیب، حسدله بو آزاد حیاته تماشا ائدیردیلر. اونلار اللرینده اولان بومبو شاها وئریب، خلقین ایچریسینه آتماغا تحریك ائتدیلر. شاه بومبو آتدی. بو زمان دهشتلی بیر گورولتو قوپدو. دنیا ظلماته دوندو. آنجاق، بو اوزون سورمدی. یئنه هوا آچیلدی. او شن حیات یئرینده دار آغاجلاری، قانلی حسدلر، قالاق - قالاق انسان کله‌لری گورونمگه باشلادی. بو کله‌لرین اوزرینده همین هیولالار شیط گولوشلرله شاهین الینی سیخیر خدمتی اوچون، اونو تبریك ائدیردیلر. شاه اوز عمللرینین گوزگوسوندن داریلدی. آنجاق ایندیده یئنی منظره‌لر کئچیردی:

دسته - دسته الی قوینوندا قالمیش ایشسیزلر، سولغون چهره‌لی، ال آچان قادین، کیشی، اوشاقلار، خرابه‌زارلیغا دونموش کندلر گورونوردو. بونلار گوزونون اونوندن کئچدیکجه «جوان شاهیمیزین ملت دردی چکمکدن ساچلاری آغاریب.»

«بو خوش حیات شاهیمزین خدمتلرینین نتیجه سیدیر.» دئیب اؤتوردولر. بو کنایه‌لر ایگنه کیمی، اونون اوره‌گینه سانجیلیردی. وجدان عذابی اونو سیخیردی. بو نوار قورتاردیقدان صونرا، او، اؤز تمثالینین رسمی لباسدا دوردوغونو، دسته - دسته، آزادلیق و صلح ماهنیلاری اوخویا - اوخویا حرکتده اولان گنجلری آفتوماتا باغلادیب، افتخارلا تماشا ائتدیگینی گوروردو. بئله‌لیکله سینما تمام اولدو.

محکمه صدی آیاق اوسته دوراراق،

― سنین شاهلیغین بیزه اولوم، آجلیق و فلاکتی ارمغان گتیردی. سن اؤلمه‌لیسن! دئدیکده، اونو چکه - چکه باشدا بوش قالمیش دار آغاجینین دیبینه سورودولر. کندیری بوینونا سالاندا، شاه یوخودان آیلدی. او، قان تر ایچینده، قلبی قوش اوره‌یی کیمی چیرپینیردی.

یئریندن سیچرایپ، شاشقین آددیملارلا اوطاقدا قدم وورماغا باشلادی. گوردو کلرینین یوخو اولدوغونا سئویندی. آنجاق، یوخودا ائشیتدیگی «انتقام!» سوزلری ایندیده قولاقلاریندا سسله‌نیر، دار آغاجلاری گوزونون اونوندن چکیلمیردی. قدم ووردوقجا ناراحتلیغی آرتیر، آغیر - آغیر نفس آلیر، سانکه، اوطاغین هواسی اونا آزلیق ائدیردی. بو حالدان اوزونو قورتارماق اوچون، قاباغی گئنیش باغ و گلزارلیغا آچیلان بالقونا چیخدی. قوشلار بوداقدان - بوداغا آتیلاراق، اوز جه‌جه‌لری ایله سارای محیطینی شنلندیرمکده، شهرین قوینوندا آرا بیر آچیلان توفنگ سسلری، هردن بیر اوجالان گورولتولو شعارلار ایچریسینده بوغولماقدا ایدی. شاه دقتله قولاق آسدیقدا، «خائن! اولوم!» «رد اولسون خونخوار قوام!» سوزلری دالغالانا - دالغالانا هر طرفه یایلدیغینی ائشیتدی. بو حال اونون اضطرابینی داها دا آرتیردی. تئز یاتاق اوطاغینا قاییدیب، پالتارلارینی گئیدی. شاشقین آددیم‌لارلا قبول اوطاغینا گلدی. دربار وزیری ع. و باشقا دربار آداملاری توپلانمیشدی. شاه گیریرکن، هامی آیاق اوسته ایدی. اونلارین اوزونده چیرپینان هیجانی گوردوکده، وزیره مراجعتله.

نه خبر دیر؟ دئیه سوال وئردیکده، او،

― شهرین وضعیتی عادی دگیل قربان! اوچ گوندن بری قوام دولتی علیهنه دوام ائدن اعتراضلار بو گون شدتله‌نیب بیر عصیان شکلی آلیپ. هر طرفدن خلق سئل کیمی آخیب، عصیانچی دسته‌لره قاریشیر. دئدیکده، شاهین قاشلاری چاتیلدی. کئچن گون اوز نگرانلیغینی قوجا سیاستمدارا سویله‌یرکن او، آرخاینلیقلا. «شاهنشاه حضرتلرینین خاطر مبارکلری آسوده اولسون. هر تصادفه قارشی تدبیر گورولموشدور.» دئیه وئردیگی وعده لرینی خاطرلادی. اونون بو سوزلری شاهی آرخاین ائتمیه بیلمزدی. خلقین اعتراض و ایستکلرینه قارشی، دولتین بوتون مسلح قو‌ه‌لری سفربرلیگ آلینمیش ایدی. «پس بیزیم جناب اشرف نه فکرده‌دیر؟» دئیب تلفونو الینه آلدی.

― آلو! بلی، اؤزودور. بلی؟ وضعیت خوش دگیل؟ نه اوچون؟ جبهه واحد؟! بوتون دموقراتیك جمعیتلر؟ حزب توده‌نین رهبرلیگی آلتیندا؟ آها! نه؟ خیر! ممکن دگیل! سن استعفا وئره بیلمزسن! آتشه دوتمالی! قیرمالی، داغیتمالیدیر!... بلی، بلی! دئیب، الینده کی دسته‌یی یئره آتدی. اللرینی دالیندا چارپازلایاراق، شاخ آددیملارلا او طرف بو طرفه قدم وورماقا باشلادی. یادینا بیر شئی دوشموش کیمی، بیردن وزیری یانینا چاغیریب، بیر کناردا اونونلا خیسینلاشدیلار. وزیر هارا ایسه، تله‌سیك یولا دوشدو.

بو دقیقه‌لرده شاه اوزونو محاربه‌ده حس ائدیر، بیر فرمانده کیمی، اوردو باشچیلارینا، ائله‌جه‌ده، علیرضا یا مأموریت وئریب، تله‌‌سیک شهره گوندردی. بیر تك شاه اضطرابدا دگیل، بوتون سارایی همهمه و هیجان بوروموشدو. شاهزاده خانملار، شاهزاده‌لرین و بوتون دربار آداملارینین اوزونده اوچقونلوق، حرکتلرینده شاشقینلیق وار ایدی. اونلاری ال - آیاغا سالیب قورخودان، آوتومات گولله‌لری قارشیسندا سینه گره‌ن جوشغون خلقین «خائن شاها اولوم!» «فساد یوواسی داغیلمالیدیر!» دئیه، شهرده لپه‌لنن‌ عصیان سسی، دربارین دیوارلارینا، حتا دروازه‌سینه بئله، سلطنت و قوجا سیاستمدارین علیهنه یازیلمیش شعارلار ایدی.

آرتیق اعلیحضرتین وطن و ملت خواهلیق پرده‌سی پارچالانمیشدی. ایندی، اونون آدی محبوب دگیل، خائن!... دئیه، دیللرده نفرتله یاد ائدیلیردی. بو آندا سارای طوفانا دوتولموش بیر یلکانا بنزه‌یردی. سانکه تلاطم لپه‌لری اوزونو شدتله اونون دیوارلارینا چیرپاراق، بو فساد یوواسینی پارچالایب، داغیتماق ایسته‌یردی.

شاه آناسینین و شاهزاده خانملارین آلولانان اضطرابینی یاتیرتماق اوچون، اوز وقارینی پوزماماغا، حادثه‌نین ساده‌لیکله ساووشاجاغینا ایناندیرماغا چالیشیردی. آنجاق، سیمسیز تلفون خبرلری‌ دشمن قوه‌سیله حسابلاشمایب، غفلتاً محاصره‌یه دوشموش بیر فرمانده کیمی، اونو، مات قویموشدو. او گلن خبرلره باخدیقجا گوزلری بویویور، آز قالیردی‌ عقلینی شاشیرسین. «خلق آخینینین قارشیسی آلینماز بر سئله دونوب.» «هر یئرده آتش امری وئریلدی.» «توپخانا میدانیندا ... نمره‌لی تانك عصیانجی دسته‌لر طرفیندن اشغال اولوندو.» «شاه آباددا علیرضا محاصریه آلینمیشدیر.» شدتلی آتش و نظامی دسته‌لرین هجومی نتیجه‌سینده علیرضا محاصره‌دن چیخاریلدی.» «بعضی نظامی‌ دسته‌لر خلقین اوزرینه آتش آچماقدان بویون قاچیریرلار.»

بو خبرلر شاهین نظریندن کئچدیکجه، باشینین توکلری بیز - بیز اولوردو. غیرارادی اولاراق، گوردویو یوخونو بیرده خاطرلادی. قورخودان اونون رنگی کاغذ تك آغارمیشدی. گوزلری خسته آدم کیمی چوخورا دوشموشدو. تلفونو الینه آلاراق،

― آلو! آلو! بلی، بلی! منیم طیارم حرکته آماده اولسون! بلی، بلی! دئیب، تلفونو یئره قویدو. اونون بو تاپشیریغی دربار اهلی‌ اوچون خطر اشاره‌سی ایدی. چمدانلاری یغیشدیرماغا باشلادیلار.

شهرین هر طرفیندن «خائن شاها اولوم!» سسلری گئتدیکجه اوجالیر، «رد اولسون قوام!» سوزلری داهادا یاخیندان ائشیدیلمگه باشلایردی. بو حالدا وزیر جنگ رنگی قاچمیش، هیجان و اضطراب ایچریسینده اوزونو ایچری سالدی.

― شاهنشاه حضرتلری، نه دورموسوز؟! خلقین کین و غضبی دربارا قارشیدیر!

― دربارا؟!

― بلی! دربارا! شخصاً شاهنشاه حضرتلرینه قارشیدیر. ایندیه قدر اللرده گزن عکسینیز، خلقین آیاقلاری آلتیندا تاپدالانماقدادیر. مجه‌لرینیزی دارماداغین ائدیبلر.

― مجسمه لریمی؟!

― بلی، قربان!

― بس مسلح قوه‌لر نه ائدیر؟

― مسلح قوه‌لر آخینین قارشیسندا تاب گتیره بیلمیرلر. آوتومات لار بیچدیکجه، اونلار قیزمیش نر کیمی، سربازلاری چیغنایب، کئچیرلر. دئدیکده، شاه هوولوندن یئنه تلفونو الینه آلدی.

آلو آلو! بلی! طیاره حاضردیر؟ چوخ گوزل! دئیب، تلفونو یئره قویدو. بو حالدا دربار وزیری ایچری گیردی. اونون گلیشی شاها، بئینینده چاپان آت دیرناقلارینین ضربه‌سیندن یاخا قورتارماغا بیر آز فرصت وئردی. یئنه هر ایکیسی بیر آز خیسینلاشدیلار. اونلارین مأیوس باخیشلاری و چهره‌لرینده قیمیلدانان امیدسیزلیك، اربابلارینین منفی نظریندن حکایت ائدیردی.

ساعت اوچه آز قالیردی. قوجا سیاستمدارین گلدیگینی خبر وئردیلر. او، هولناك ایچری گیریرکن، یخیلماماق اوچون قاپییا سوکندی. رنگی سارالمیش، چوخورا دوشموش گوزلری، جانی چیخماقدا اولان آدام‌ کیمی، آخماقدا ایدی. جلد اونون قولتوغونا گیریب، یوموشاق صندلینین اوزرینه یخدیلار. کیمی اوزونه سو سه‌پیر، کیمی بورنونا نشاتیر دوتور، کمیده، یاخاسینی آچیردی. او، یاواش - یاواش اوزونه گلدی. تئز بیر ایستکان شربت ایچیرتدیلر. اوره‌یی بیر آز توخدادیقدا، تیتره‌یه – تیتره‌یه‌ اللرینی جیبینه اوزاتدی. وئردیگی کاغذه شاه گوز دولاندیریب تله‌سیك، - یوخ! بو وضعیتده استعفا وئره بیلمزسن. دئدیکده، او دوداقلاری اسه – اسه.

― اعلاحضرتا! منیم استعفامی قبول ائدین! کابینه‌مین سقوطینی تئز خلقه یئتیرین! و الا، بو عصیان اگر، بیر آزدا دوام ائدرسه، نه‌ اینکه تخت تاج. حتی حیاتیمیز بئله خطرده دیر. دئیب، یئنیدن – بو عصیان‌ دگیل انقلابدیر! دئیه میریلداندی. بو دقیقه‌لرده، هر طرفدن «خائن‌ شاها اولوم!» «محو اولسون قوام!» شعارلاری گئتدیکجه شدتله‌نن تلاطم لپه‌لری کیمی، ساراین دیوالارینی آشاراق اوزونو ایچری وورور، شهرت و شهوت حریصلرینی تیتره‌دیردی. سالوندا بیر آنلیغا، مدهش بیر سکوت حاکم اولدو. هره اؤز فکرینده: «نه ائتمه‌لی؟» «من نجه‌ اولاجاغام؟!» دئیه، دوشونوردو. آنجاق، آرتیق دوشونمگه وقت‌ یوخ ایدی. قوجا سیاستمدارین پیشنهادی صون‌ علاج ایدی. بو ایسه، شاها چوخ آغیر گلیردی. او، اؤز توپوردویونو یالامالی، جانلی بته ستایش ائدنلر یانیندا اولان حیثیتینی الدن وئر‌ملی ایدی. بو اونون اوچون آغیر بیر ضربه ایدی. آنجاق، نه‌ ائده بیلردی؟ قاباقدا خلقین غضبی، انتقام، بلکه‌ده اؤلوم دورور، بوتون، بو توکولن قانلارا او – اؤزو سبب دیر. بونو خاطرلایاراق، قوجا سیاستمدارین استعفاسینی قبول ائتدی.

بیر آز صونرا، تهران رادیوسو قوام دولتینین سقوطینی، هوا دالغالاری ایله، بوتون دنیایا یئتیردی. بو سس ایران خلقینینین دیکتاتورلوغا قارشی، غلبه سسی ایدی.


۱۳۳۱/۵/۲۴ شمسی
قلبیمین آتشی
   آلیشار، سؤنمز،
اولوب کئشمکئشلی
   عصرلر، ایللر.
بیر دیلیم وار منیم -
   زنگین، مۆقدّس،
اسیبدیر اۆستوندن
   همیشه یئللر.
منی دۆشوندورور
   بو معنالی سیرّ،
هارا گئده‌جکدیر
   سؤزون منزیلی؟
تۆرک قارداش آذری تۆرکجه‌سی دئییر،
بیز ایسه دئییریک مۆطلق تۆرک دیلی...
اولودور سؤز قلبه
   هماهنگ اولسا،
دیل خالق اۆرگی‌نین انگینلیگیدیر.
قارداش دیللریمیز
   رنگارنگ اولسا،
بو قارداش دیللرین زنگینلیگیدیر،
بیز تۆرکوک، هر تۆرکون
   دوغما ائلی وار،
هر تۆرک خالقی‌نین دا
   اؤز خالق دیلی وار.
داهیلر یوردودور، اودلار اؤلکه‌سی.
ائله میلّتیک کی، قهرمان، قدیم...
گلیر چالدیراندان
   خطایی سسی:
هانی دؤولت دیلی اعلان ائتدیگیم؟!
واقیفه باغلی‌یام
   طالعیم کیمی،
اوندا اوجالیق دا،
   درینلیک ده وار.
صابیردن، وورغوندان
   اۆز دؤندرکمی؟

اونلار خالق دانیشان
   دیلده یازیبلار.
مۆشفیق! قوی شاعیرلر سؽراسیندا او،
قالسین بو دیللرین آراسیندا او،
خالقین اۆرگیندن
   غم چکیلرمی،
خالقین اۆرگیندن
   گلمه‌سه قانون،
۲۶ نفر یازا بیلرمی.
قطعی طالعیینی نئچه میلیونون؟!
یوخ، دیل عصرلرین
   طالع سسیدیر،
آذربایجان دیلی -
   بۆللور بیر بولاق...
دیل خالقین آدیدیر،
   خالقین اؤزودور.
دیلین ایختیاری
   خالقدادیر آنجاق...

23-26 دئکابر ۱۹۹۳
عؤمرون آغیر گئدیر کاروان ایللری،
اینتیظار قوش اولوب قوی اوچسون — دئدیم.
منیم غم چاییمین درد ساحیللری،
طالع کؤرپوسونده قوووشسون — دئدیم.
کؤکو درین اولسون،
   قانادی اوجا،
اونون اؤزولونو قانیملا تؤکدوم.
عؤمور داشلاریندان کؤرپو سالدیقجا،
ساندیم، کدریمی چارمیخا چکدیم.
تؤکولدو اولدوزلار
   کاهکشان کیمی،
سانکی یئره چؤکک دوماندی کؤرپو.
قوللاری گئن آچان بیر اینسان کیمی،
ساحیلدن-ساحیله اوزاندی کؤرپو.
بیردن کؤرپو کیمی
   گؤردوم تنهایام،
آرتیق سونا چاتمیش بیر دؤزوم اولدوم،
دۆنیایا الوداع دئین دۆنیایام،
چارمیخا چکیلن من اؤزوم اولدوم.
چوخ باخدیم، بیلمه‌دیم هئچ بو سیرّ نه‌دیر،
کؤرپویله — دۆنیادان
   کؤچنلر گئدیر!
تورپاغی سمایا جالاماق اۆچون،
توخوندوم گۆنشین محرم الینه.
اؤز کدر کؤرپومو من آتدیم بو گۆن،
دۆنیا ساحیلیندن گؤی ساحیلینه.
قوللاریم اولدوزلا آی آراسیندا،
اؤزوم ده اولدوزام، یوخسا نه‌یم من!
دئییرم یئر ایله گؤی آراسیندا،
چارمیخا چکیلن بیر کؤرپویم من
سینه‌م گئنیش یولدور،
   بیلمه‌ین بیلسین.
کاش منیم کؤرپومله
   گئدنلر گلسین!

۱۹۹۱
(کربلادا)

هر چؽراق بنزه‌ییر ماوی بیر آیا،
آیین دا گؤی رنگلی خاللاری واردیر.
سانکی آویزه‌لر سپدیکجه ضیا،
زنجیر چیچگی‌نین سالخیملاریدیر.

تاوانی حئیرتله سئیر ائتدیکجه بیز،
سسلنیر دوستلارین سؤزو مهریبان.
— اونلاری گؤندریب سیزین یئرلینیز،
حاجی زین‌العابدین — خئیرخواه اینسان.

نئجه دوغمالاشدی اونون ضیاسی،
قوی اۆرک سؤیله‌سین اؤز غۆرورونو.
خالقی‌یچین او یانان میلّت آتاسی،
مۆقدّس یئره ده سپیب نورونو.

ایسیندی کؤنلوموز قاناد آچاراق،
رحمتلیک بابامیز، بو نجیب ایشدیر،
هاردا دۆزلسه ده نادیر چیل-چیراق،
آتشی باکیدان گتیریلمیشدیر.

اوجالسین، اوجالدان دوغما دیاری،
ائل اونو عشقی‌یله گرک بسلییه.
اودلار اؤلکه‌سی‌نین حاق آلوولاری
قوووشوب بو یئرده مۆقدّسلیگه.

20 دئکابر ۱۹۹۲

اینسانا دوغولان گۆن
اؤلوم حؤکمو کسیلیر.
ن.خزری


آچیرام سحری سؤنن بیر شاملا،
سحیرلی حب کیمی غم اودورام من.
الله‌-ا ایناملا، حاقا ایناملا،
ظۆلمت محبسیمی اونودورام من.

سۆکوتو اؤزونه کؤنلوم دوست ساییر،
قیطعه‌دن قیطعه‌یه قلباً کؤچورم.
نه‌سه یئر سؤیله‌ییر، گؤی پؽچیلداییر،
اونلاری کاغیذا منم کؤچورن.

جان‌سیخان محبسین پنجره‌سیندن،
بیر اولدوز دانیشیر، منیمله اولدوز،
روحوما نور آخیر آغ شؤعله‌سیندن،
دئییرم قلبیمی سن دینله، اولدوز!

عؤمور تک بئله‌جه اریییر گئجه،
عؤمرون ده سونونا ایلک جاوابام من.
اؤز اعدام گۆنومو من گؤزله‌دیکجه،
محبسده یازیلان بیر کیتابام من.

31 دئکابر ۱۹۹۲
او قوشا چیناردی فخریم، وۆقاریم.
اوتوز ایل باغچامدا
   چالدی نغمه‌می.
بو باهار قورویان گؤی چینارلاریم،
دوردو اؤزلرینه
   هئیکللر کیمی.
دوغما تورپاغیمدا بو حیکمت نه‌دیر؟
قوروموش چینار دا بیر عابیده‌دیر.

5 ایون ۱۹۹۴
گئجه... سکسکه‌لی اویویور عالم،
اوزاق خاطیره‌لر
   یاخینا گلیر.
بو گۆن من شوشایا گئده بیلمیرم،
بو گۆن شوشا منیم یوخوما گلیر.

اوجا گؤیلرین ده آغیر دردی وار،
سانکی گؤز یاشیدیر آخان اولدوزلار،
زیروه‌لر اؤرتولوب
   قارا بولودلا،
سولوب طبیعتین الوان رنگلری.
باخیر میناره‌لر غملی سۆکوتلا،
داغلارا های سالیر کیلسه زنگلری.

بیر واخت دوردو منی سلاما یوللار،
لاله‌دن چؽراقلار یاندیردی منه.
بو گۆن یادلار کئچن دولاما یوللار،
ایری بیر قؽلینجی آندیریر منه.

سریندیر داغلارین
   یئنه کۆلگی،
گۆنشدن قارانلیق چؤکور گؤزومه،
دوغما داش‌آلتی‌نین طعنه کۆلگی،
سانکی شیلله کیمی دییر اۆزومه.

تانیشام زیروه‌نین
   ائرکن قاری‌یلا،
مندن اوزاقلاشان او کؤلگه نه‌دیر؟
کئچیر عصرلرین جؽغیرلاری‌یلا،
واقیف ده اۆزومه باخماییب گئدیر.

داغلاردا بیر سولماز
   خیال یاشاییر،
او کیمدیر
   الینه کۆلونگ گؤتوروب.
پناه خان بو یئره داشمی داشی‌ییر،
تزه‌دن شوشانی تیکمکدن اؤترو؟

گؤروندو خان قؽزی،
   نیسگیلله دیندی،
ساندیم هر سؤزونده ایلدیریم چاخیر.
"چکدیگیم بولاقدان سو گلمیر ایندی،
چکدیگیم بولاقدان گؤز یاشی آخیر".

اۆزئیرین اۆزوندن
   سیس-دومان کئچیر،
بۆلبولله یاناشی آددیملاییرلار.
اولولار پریشان-پریشان کئچیر،
یوخسا کی، منی ده ساتقین ساییرلار.

بو گۆن حریصلرین
   دویمور گؤزلری،
نئیله‌سین اولولار،
   بیلمیر کی، اونلار
شوشانی حرّاجا قویان کسلری،
گؤیلرده گزدیریر هله میلیونلار.

سوسوبدور "شیکسته"،
   دینمیر تار سیمی،
اۆرکلر پایینا غضب-کین دۆشوب.
ائله بیل بلالی قاچقینلار کیمی،
بوردان "موغامات" دا دیدرگین دۆشوب.

شوشام، اوجا توتدم
   سنی آنا تک،
او یئره قوش کیمی قاناد آچمیشام.
اۆچ رنگلی بایراغیم اوجالانادک،
سئوگیمی بایراق تک اورا سانجمیشام.

صاباح شوشادایام،
   بو، اولو حاقدیر،
یوخوم شۆبهه یوخ کی، چین اولاجاقدیر!
ظفر سسله‌نه‌جک اینانیرام من،
منیم وطن آدلی کایناتیمدا.
شوشایا دوغمالار دؤنوب گلرکن،
دؤنوب قاییداجاق "موغامات"-یم دا.

6 نویابر ۱۹۹۳

قورخولو بیر سیرر دئییرم:

چوخداندیر کی بیر آرزیم وار،

اوغرو اولماق ایسته ییرم!

اینسانلارین آراسیندان

عقیده‌سیز آداملاری

ویجدانینی پولا ساتان

نادانلاری

اوغورلاماق ایسته‌ییرم

بو تورپاغین گوندن-گونه

نییه آرتیر دردی‌سری

دؤولتلرین آراسیندان سرحدلری

اوغورلاماق ایسته‌ییرم

آخی، نه ایش گؤرموشم کی،

اوغورلوق دا ایشدی باری.

من آنامین صیفتینه

واختسیز دوشموش قیریشلاری

اوغورلاماق ایسته ییرم!

بیریسینی ییخماق اوچون

ایکیسی نین اولفتینی،

اینسانلارین اورگیندن

هر کینینی، نیفرتینی،

یالانینی بوندان اونا،

اوندان بونا ساتانلاری،

ایکی سئون آراسیندان

او اوچونجو آداملاری

اوغورلاماق ایسته ییرم!

آراز آخیر

او تایدان دا اینسان باخیر،

بو تایدان دا اینسان باخیر،

نئچه میلیون گؤزویاشلی عزیزیمی،

او حسرتلی تبریزیمی

اوغورلاماق ایسته ییرم!

ایندی نئچه دؤولتلردن

مظلوملارین آه-زارینی،

یاد تورپاقدا یاتیب قالان،

عصرلرین آرخاسیندان

قوللارینی چاتیب قالان

کربلادان فوضولی نین،

حلب دنسه نسیمی نین مزارینی

اوغورلاماق ایسته ییرم!

نه گیزله‌دک، بیلیر هامی

تونقال قاتیب یاندیریرلار

بو جاهانی.

قلبیم دئییر:

" بیر آذری مثلینی یادینا سال:

" اوغرودان-اوغرویا حالال... "

پرومئتئی اوغورلاییب

اینسانلارا وئرن اودو

اوغورلاماق ایسته ییرم!

لاپ غضبی توتسا بئله

یئرین منه، گؤیون منه

نه دئییرسیز، دئیین منه

اوغرو اولماق ایسته‌ییرم!

اوغرو اولماق ایسته‌ییرم!

دوغرو اولماق ایسته‌ییرم!

جلاد! سنین قالاق قالاق یاندیردیغین کیتابلار
مین کمالین شهرتی دیر، مین اۆره​​‌گین آرزوسو
بیز کؤچوروک بو دنیادان، اونلار قالیر یادیگار
هر ورقه نقش اولونموش نئچه اینسان دویغوسو
مین کمالین شهرتی دیر، مین اۆره​‌گین آرزوسو

یاندیردیغین او کیتابلار آلوولانیر، یاخشی باخ!
او آلوولار شعله چکیب شفق سالیر ظلمته
شاعرلرین نجیب روحو مزاریندان قالخاراق
آلقیش دئییر عشقی بویوک، بیر قهرمان میلته
او آلوولار شعله چکیب شفق سالیر ظلمته

جلاد! منیم دیلیمده دیر بایاتیلار، قوشمالار
دئ، اونلاری هئچ دویدومو سنین او داش اۆره​‌گین؟
هر گرایلی پرده سینده مین آنانین قلبی وار
هر شیکستن اولادی​دیر بیر مقدس دیله​‌گین
دئ، اونلاری هئچ دویدومو سنین او داش اۆره‌​گین؟

سویله، سنمی خور باخیرسان منیم شعر، دیلیمه؟
قوجا شرقین شهرتی دیر فضولی​نین غزلی!
جلاد! یانیب اود اولسا دا، کوله دونمز آرزولار
طبیعتین آنا قلبی قول دوغمامیش اینسانی!
هر اورگین اؤز دونیاسی بیر سعادت آرزولار
قانلار​ایله یازیلمیشدیر هر آزادلیق داستانی
طبیعتین آنا قلبی قول دوغمامیش اینسانی!

ازل باشدان دوشمنیمدیر اۆزو میردار قارانلیق
هر توپراغین اؤز عشقی وار، هر ملتین اؤز آدی
کائناتا دئگیشمه​‌رم شهرتیمی بیر آنلیق
منم اودلار اولکه​‌سینین گونش دونلو اولادی!
هر توپراغین اؤز عشقی وار، هر ملتین اؤز آدی
ندیر او دار آغاجلاری، دئ، کیملردی آسیلان؟
اویونجاقمی گلیر سنه وطنیمین حق سسی؟
دایان! دایان! اویاق گزیر هر اۆرکده بیر اصلان
بوغازیندان یاپیشاجاق اونون قادیر پنجه​سی
اویونجاقمی گلیر سنه وطنیمین حق سسی؟
جلاد! سنمی، دئ، قیریرمیسان فدائیلر نسلینی؟
ملتیمین صاف قانی دیر قورد کیمی ایچدیگین قان!
بیر ورقله تاریخلری، اوتان منیم قارشیمدا
آنام تومروس کسمه‌​دیمی کیخسروین باشینی؟
کوراوغلونون، ستارخانین چلنگی وار باشیمدا
نسیللریم قویمایا​جاق داش اوستونه داشینی
آنام تومروس کسمه​‌دیمی کیخسرووین باشینی؟
سور آتینی، دورتنالا چاپ! مئیدان سنین​دیر، آنجاق
من گؤرورم آل گئیینیب گلن باهار فصلینی
قوجا شرقین گونشی دیر یاراندیغیم بو تورپاق
من یئتیردیم آل بایراقلی اینقلاب​لار نسلینی
من گورورم آل گئیینیب گلن باهار فصلینی

من عؤمرومون ان جانلی،
ان چؽلغین چاغلاریندا:
دولاشدیم گۆرجوستانین،
مامیرلی داغلاریندا.

سئیره چؽخدیم ایلک اوّل،
تیفلیسین یانلاریندا؛
دئدیلر کی: «دورما گل،
سورام اورمانلاریندا.

قادین بیر حؤکمودارین،
مازغاللی بیر بۆرجو وار؛
بو ایزسیز اورمانلارین،
هر یئرینده گۆرجو وار.

قارشیلار سنی قاتسو،
شن و گۆلش اۆزویله.
ایچرسن بیر ایچیم سو،
گۆرجولرین اؤزویله.

چؽخدیم من ده یوخاری،
باخاراق چؽلغین کۆره؛
چؽخدیم داغلارا ساری،
دوست اۆزلر گؤره-گؤره.

روحوم چیچکلر دردی،
نه حدی، نه حسابی؛
دادلی بیر نشئه وئردی،
کاخئتیانین شرابی.

آخشاملادیق بیر دفعه،
ریون چایی بویوندا؛
ایلندیم باخدیم کئفه،
گۆرجولرین تویوندا.

یاخشی یادیمدا قالمیش،
گاه آتلی، کا پیادا؛
اۆچ آی قدر، بۆتون قؽش
گزدیم مینقرئلیادا.

گؤرن بیلیر گۆرجوستان،
یوسونلو بیر دیاردیر؛
گۆرجوستانین جان آلان
گؤزللیکلری واردیر.

او زامان من گزرکن،
گۆرجوستان تورپاغیندا؛
قانلی بیر لکه گؤردوم
چارلیغین بایراغیندا.

سورونجا گۆرجولردن،
او سیرّین معناسینی،
آچدیلار منه بیردن،
مملکتین یاسینی.

ریون هایقیردی دوردو،
بئله اینسانلیق اولماز؛
اجل باختینی قوردو،
«آغلایان چوخ، گۆلن آز!»

آرادان کئچدی ایللر،
چارین سؤندو چؽراغی.
داریخ ائتدی دربه‌در،
او قانلی تمتاراغی.

او گۆنلر گؤردوم بیر ده
هماییللی تیفلیسی؛
ایندی باخدیم هر یئرده،
قایغیسیز یارین سسی.

ایندی آل بایراغیندا،
نه لکه، نه پاس واردیر؛
گۆرجوستان تورپاغیندا،
نه ماتم، نه یاس واردیر.

باخدیم همن گۆرچوستان،
ایندی چوخ باشقالاشمیش؛
دینججه آخان بیر سودان
ایلدیریملار چاخناشمیش.

قایالارین کوغوشونا
سؽغینمیش ایلدیریملار؛
داغلارین یوخوشونا،
دؽرماشان ایشیقلار وار...

اؤزوم گؤردوم زئماوچال،
ایشیق سالیر دؤرد یانا؛
اوغورلو باشقا بیر حال،
گلمیشدیر گۆرجوستانا.

«اینقیلاب و مدنیت» ژورنالی. ۱۹۲۹
سویوق بیر جهنم بیر یامان اؤلکه،
سویوق گۆج گتیردی سؽغیندیم کۆرکه.
بو کۆرک اولماسایدی، گلمزدی بلکه،
بو ایمانسیز قؽشین یازی خولوقدا.

بیر مکتب وئردیلر عئینی بوزخانا،
آیاقلاریم منی دویدوردو جانا.
گئجه‌لر سالدیلار کیرلی یورغانا،
دئدیلر: اول بونا راضی، خولوقدا.

اون بئش گۆن ایسته‌دیم بیر قالین جوراب،
بیر مۆسلمان اوغلو وئرمه‌دی جاواب.
من نئجه سؤیله‌ییم، کیم چکسین حساب؟
یوخدور کی، بیر عادیل قاضی خولوقدا.

گئجه قار، گۆندوز قار، آخشام-صاباح قار،
دئمزلر کی، بوردا بیر مۆعلّیم وار...
باغلامیش قاپینی جۆت آروادلیلار،
قؽزدیریب صؤحبتی-سازی خولوقدا.

یؽغیلدی هامی‌سی - آغ‌ساققال، هامپا
بویون اولدو هر شئی، بیر ده بیر لامپا.
گلدیلر: لامپا وار، شۆشه یوخ اما،
یاندیراقمی هاوا قاضی خولوقدا؟

بو کندده نه چوخدور «باش اۆسته»، «بلی»،
بئله‌لیکله ایشلر گئتمز ایره‌لی،
قورخوم بودور: اسسه کیدی یئلی،
مۆعلّیمین سؽنا سازی خولوقدا.
خولوق کندی، ۱۹۲۰
آیدین اولسون گؤزلرینیز!
گلدی باهار گۆله-گۆله.
گئدن قؽشدان قالماز بیر ایز:
گلدی باهار گۆله-گۆله،
اولدو باهار گۆله-گۆله.

چؽخسین کفندن طبیعت،
یاز یاغیشی بؤیوک نعمت.
قوی اولسون یئر اۆزو جنّت
گلدی باهار گۆله-گۆله،
اولدو باهار گۆله-گۆله.

چال قؽش! بویور، اوغور اولسون،
قؽر ساچینی جینلر یولسون.
گل آی دورنا، گل، آی دورسون.
اولدو باهار گۆله-گۆله،
گلدی باهار گۆله-گۆله.

یامان گۆنون عؤمرو آزدیر،
مؤوسوملرین گۆلو یازدیر.
اولدو باهار گۆله-گۆله،
گلدی باهار گۆله-گۆله.

بؤیوک درددیر وطن دردی،
بو قؽش سیزه آغیر گلدی.
گلین، قوشلار یازدیر ایندی.
اولدو باهار گۆله-گۆله،
گلدی باهار گۆله-گۆله.

توپلاییب بیر دسته چیچک،
دی گلین مکتبه گئدک.
تنبللیگه لعنت ائدک.
اولدو باهار گۆله-گۆله،
گلدی باهار گۆله-گۆله.

۱۹۱۷
یاواش اوچون، نازلی قوشلار،
سیزه منیم بیر سؤزوم وار:
دویدونوزسا بو یئرلردن
کیمه قالدی او یووالار؟
سیز ده، بلکه اینسان کیمی
بوراخدینیز یووالاردا
او گۆل اۆزلو بالانیزی...
یوخسا نه وار هاوالاردا؟
آمان قوشلار، من یانیلدیم،
سیزده اۆرک نور پارچاسی،
بیزده موردار یؽغینیدیر،
او محبّت کربلاسی.
سیزده هئچ بیر بابا یاپماز
بئله مۆدهیش جینایتی.
بیزیم کیمی سیزده یوخدور
آنالارین خیانتی.
گئدین، قوشلار، گئدین،
الله یاخشی یوللار وئرسین،
سیز کیمسه‌دن اینجیمه‌یین،
کیمسه سیزدن اینجیمه‌سین.
آمان قوشلار، بیلمم نه وار
بو مزارلیق عالمینده،
روحوم آیدین بیر ایز آرار
بو قارانلیق چؤل ایچینده.
وارسا سیزده آرتیق قاناد،
الله اۆچون، وئرین منه،
من ده سیزسیز غریبسه‌دیم،
اوچماق ایستر روحوم داها.
هئچ اولماسا اونو آلین،
چوخ یازیقدیر، یانینیزا،
نازلی قوشلار، سؽغینمیشام
آدینیزا، شانینیزا.

فئورال، ۱۹۱۴
دردلی سینه‌نده‌کی اسکی جؽغیرلار،
اینسان ایزلرینه بنزر، آ داغلار!
بو آغیر، اۆزوجو باخیشین منه،
قانلی افسانه‌لر سؤیلر، آ داغلار.

من دینله‌دیم، گؤزوم، گل نیشان وئر سن -
آلتین اوردولاردان، ایگید ارلردن!
کاروانلار قونوغو کؤلگه‌لیکلردن،
کیملر گلیب کئچمیش، کیملر، آ داغلار؟!

هپ کئچن میلّتدن قالمیش بو اولوس،
سونرا ووروشمالار، غوغالار سونسوز!.
سن ایسترسن سؤیله، ایسترسنسه سوس،
بیلیرسن اونلاری ازبر، آ داغلار!

کئچرکن ایگیدلر کۆردن، آراسدان،
چؽخاردی سینه‌نده قؽلینجلار پاسدان.
فقط من آنلامام توتدوغوم یاسدان،
یوخمودور اونلاردان اثر، آ داغلار؟!

گؤردون چارپیشارکن سویلار، اویماقلار،
اویناردی گؤیلرده قانلی میزراقلار؛
صاحیبی غوغادا اؤلموش قؽسراقلار،
گؤردونمو نه یازیق کیشنر، آ داغلار!

«قاف» دئیه آنارمیش سنی هر بنده،
سانارمیش کۆجونو ایگیدلر سنده.
یئتیشمیش اولسایدیم او گۆن دربنده،
بیلردیم کیمده‌دیر هۆنر، آ داغلار!

کئچرکن او جوشقون ائلخان اوردوسو،
دویدومو اۆرگین اؤلوم قورخوسو؟
اییلمه‌میش باشین، سؤزون دوغروسو،
اییلن یاشاماز، اؤلر، آ داغلار.

آلتین مدنیدیر بو یوخسول اؤلکه!
نه‌یین سالدیرمیشدی او غربی تۆرکه؟
خزر ایگیدی‌نین سسیدیر بلکه
کی، قالمیش قوینوندا گورلار، آ داغلار!

پوزولموش قالالار، تؤکولموش قانلار،
یالچین قایالاردان دۆشن اینسانلار،
مزار داشلاریندا اسکی داستانلار
سن وارکن شاهیدی نئیلر، آ داغلار؟!

کئچنلر سایقیسیز سامور چایینی،
ایگیدلر الیندن آلدی پایینی.
اؤلنین، قالانین بیلمم سایینی،
بلکه سن وئره‌سن خبر، آ داغلار!

سابوتای آدیندا بیر کوماندانی،
گؤندرمیشدی غربه گؤیلر سولطانی.
ایگید الینده‌کی موغول فرمانی،
گؤردونمو نه قوللار بۆکر، آ داغلار!

بیر گۆن گلدی: اولدو ایمانین کامیل،
کی، قورتاریر سنی قهرمان شامیل!
فلک دئدیکلری سن دئین دئییل،
نامردلر دوست یولو کسر، آ داغلار.

او زاماندان سنین دردلیدیر باشین،
آغلار گؤرونوردو تورپاغین، داشین.
او دردلی گۆنلرده یوخدو یولداشین،
یالقیزلیق ان بؤیوک کدر، آ داغلار!

بو یاخین گۆنلرده قوپدو بیر توفان،
دئوریلدی آهیندان قورولموش دؤران.
ان دار گۆنونده ده کیم ایدی قوشان،
کیم ایدی سینه‌سی سیپر، آ داغلار!؟

تیترک اللری‌یله ایختیار لزگی،
بیر مثل سؤیله‌دی. دئدیم: پک اسکی.
یئنی‌سی باشلاندی، فقط بیتمز کی...
نه‌دیر بو بیتمه‌ین جؤوهر، آ داغلار؟!

کؤیلو قؽزلاری‌نین چاتیق قاشیندا،
نه‌دیر او قاینایان غم باخیشیندا؟!
او دارغینلیق نه‌دیر بو گنج یاشیندا؟
آچ دردلی قلبینی گؤستر، آ داغلار!
1 آپرئل، ۱۹۲۰
دومانلی داغلارین یاشیل قوینوندا،
بولموش گؤزللیکده کمالی گؤی گؤل.
یاشیل گردنبندی گؤزل بوینوندا،
عکس ائتمیش داغلارین جامالی گؤی گؤل!

یاییلمیش شؤهرتین شرقه، شیمالا،
شاعیرلر حئیراندیر سنده‌کی حالا.
دومانلی داغلارا گلن سوالا،
بیر جاواب آلمامیش سورالی گؤی گؤل!

بولونماز دۆنیادا بنزرین بلکه،
زوّارین اولموشدور بیر بؤیوک اؤلکه.
اولایدی کؤنلومده بیر یاشیل کؤلگه،
دۆشه‌یدی سینه‌نه یارالی گؤی گؤل!

سنین گؤزللیگین گلمز کی، سایا،
قوینوندا یئر واردیر اولدوزا، آیا.
اولدون سن اونلارا مهریبان دایا،
فلک بوساتینی قورالی گؤی گؤل!

کسین عئیش-نوشی، گلنلر، سوسون!
دوماندان یورغانی، دؤشگی-یوسون.
بیر یورغون پری وار: بیر آز اویوسون،
اویوسون داغلارین مارالی گؤی گؤل!

زۆمرود گؤزلرینی گؤرسونلر دئیه،
شاملار بوی آتمیشدیر، اوزانمیش گؤیه.
کئچمیشدیر اونلارا غضبین نیه،
دۆشموشلردیر سندن آرالی گؤی گؤل؟

دولانیر باشینا گؤیده بولودلار،
بزنمیش عشقینله چیچکلر، اوتلار،
اؤپر آیاغیندان قوربانلار، اوتلار،
آیریلیق کؤنلونو قؽرالی گؤی گؤل!

بیر سؤزون وارمیدیر اسن یئللره؟ -
سیفاریش ائتمگه اوزاق ائللره...
یاییلمیش شؤهرتین بۆتون دیللره،
اولورسا، اولسون قوی هارالی گؤی گؤل!
۱۹۲۵
بیر گؤز آچ، ائی مست-صهبایی جهالت، قؽل نظر،
گؤر نه نووعیله پوزولموش، تارومار اولموش وطن.
باخ، نئجه دوتموش مۆسلمان عالمین خووف و خطر
هر طرفدن مؤحنت و درده دۆچار اولموش وطن.

یاتماق ایّامی دئییل، دۆنیانی توتموش قیل و قال،
لرزه‌دار ائتمیش جهانی ان بؤیوک بیر ایختیلال،
اۆمّتی قویموش فیشار آلتیندا، ائتمیش پاییمال.
«عالم-ایسلام» اولموش تمه‌ی-محو و زوال،
ورطه‌ی-اعدامه دوغرو رهسیپار اولموش وطن،
هر طرفدن مؤحنت و درده دۆچار اولموش وطن.

بیلمیرم بیزلرده‌کی بو خواب-بی‌پروا نه‌دیر؟
بو توتولموش قلب نه، بو چشم-نابینا نه‌دیر؟
جهلیدن تؤولید ائدن بو غفلت-بیجا نه‌دیر؟
باخ، بو غفلتدن نئجه مۆلک-وطن ویرانه‌دیر!
اؽشته بو ویرانه‌لیکدن خاریزار اولموش وطن،
هر طرفدن مؤحنت و درده دۆچار اولموش وطن.

دؤولت-ایسلام بیر واخت عالمه سولطان ایمیش،
اندلیسدن باشلاییب، تا خان-چینیستان ایمیش.
منبع-ایسلامه گر حبّ‌الوطن ایمان ایمیش.
اۆمّت-ایسلاما گر حبّ‌الوطن ایمنا ایمیش.
بس نئچین آخیرده بو نووعیله خار اولموش وطن،
هر طرفدن مؤحنت و درده دۆچار اولموش وطن.


آه! ایسلام عالمین محو ائیله‌دی جؤور و فیشار
بؤیله بیر اۆمّت اولارمی یئر اۆزونده پاییدار؟
بیر طرفده اؤولیالرده خیانت آشیکار.
بیر طرفدن میلّتی ائتمیش جهالت تارومار
بیر طرفدن پنجه‌ی-ظۆلمه دۆچار اولموش وطن،
گؤر نه نووعیله پوزولموش، تارومار اولموش وطن.

آه، صد افسوس، اویدوق مولّالار اووهامینه،
دستگیر اولدوق هامی زاهیدنومالار دامینه.
ذرّه‌جه سعی ائتمه‌دیک، قوومیت ایستحکامینه،
بولدو میلّیّت فنا، هم رخنه‌دار اولموش وطن،
هر طرفدن مؤحنت و درده دۆچار اولموش وطن.

«صدای-وطن»، 11 سئنتیابر ۱۹۱۲.
سما یولچولاری،
   حسرت گؤزلرم،
بو قدر گئجیکمک اولماز، دورنالار!
سیزی اۆفوقلرده گزر گؤزلریم،
نیه گلمزسینیز بو یاز، دورنالار!

هر ایل سمالاردا سؽرالاندیقجا،
گلدی قانادینیز اۆستونده باهار.
سونسوز ماویلیکده میصراعلاندیقجا،
بیر شعر سسلندی سؤزونده - باهار.

زیللنیب گؤیلره
   بۆللور گؤز کیمی،
سیزی دورنا گؤزلو گؤللر گؤزله‌ییر.
هر ایل الهیدن دۆشن ایز کیمی،
تئللر سالدیغینیز چؤللر گؤزله‌ییر.

گلین، دورنالاریم،
   تاریخ ایزییله،
دۆنندن بوگونکو عصره‌دک، گلین!
فۆضولی آرزوسو، واقیف سؤزویله،
یوللانیب باغداددان، بصره‌دن، گلین!

زامانین زهری
   چؤکسه ده یئره،
آغ سما چایی تک آخین، دورنالار!
بلکه دؤزمک اولدو چیرکلی گؤللره،
قارا اۆرکلردن قورخون، دورنالار!

قاراباغ گؤزلردی گلیشینیزی،
هر ایل یول چکردی داغلارین گؤزو.
بو گۆن یانان ائولر، —
باریت قوخوسو،
ناگاهان آچیلان
گۆلله قورخوسو
بلکه پرن-پرن ائیله‌ییب سیزی؟

اؤلوم گزن یئرده،
   گزرمی دورنا؟
قان سؽزان سولاردا،
   اۆزرمی دورنا؟
بیردن سس ائشیتدیم...
اونا های وئردیم.
دئیین، بیلدینیزمی، گؤزوم یولدادیر؟
بو گۆن دورنالاری یوخودا گؤردوم،

اوچور دورنالاریم گؤردوم، یولدادیر
اینسانلار! دایانین!
   سیز مغرور، اوجا،
باشینیز اۆستوندن دورنالار گلیر،
اونلار قیطعه-قیطعه قاناد چالدیقجا،
گؤروشه اؤلکه‌لر، دۆنیالار گلیر!

گؤیلری آینا تک
   سیلیر دورنالار،
نئجه بۆللورلاشیر سونسوز بیر عالم.
شاهانه لنگرله گلیر دورنالار،
هارا قوناجاقدیر دئیه بیلمرم.

۱۹۹۳
منیم قلبیمده‌یکن
   سن هارا گئتدین؟
ساندیم کی، الوداع دئدیم دۆنیایا،
سونرادان قالدیران
   گۆنشه، آیا،
سن منی اؤلدوردون، منی دیریلتدین.
یولومدا عطیرلی
   گۆل کیمی بیتدین،
تیکانلار اوجایدی،
   بوداقلار قؽسا.
چؽرپیلدیم کۆللره
   قان سؽزا-سؽزا،
سن منی اؤلدوردون، منی دیریلتدین.
بلکه سن بئله‌جه
   آرزونا یئتدین؟
منسه ویداع دئدیم اۆمیدلریمه.
خوش سؤزله سون قویدون
   سون کدریمه،
سن منی اؤلدوردون، منی دیریلتدین.
سن اؤزون بیلدینمی
   هئچ نه‌لر ائتدین؟
اؤلدوروب باغلادین حیاتا منی،
دیریلتدین — چوخ سئویم
   داها دا سنی،
بونونچون اؤلدوروب منی دیریلتدین؟
نیه اؤلدورورسن دیریلده‌جکسن؟
نیه دیریلدیرسن، اؤلدوره‌جکسن؟

29 مای — 5 ایون ۱۹۹۴
قارشیدا چاغلایان ماوی دنیزدیر،
اوردان بیر ماوی یول اوزانیر گؤیه!
دالغالار دیلینده الهی سؤزدور،
اوچور سمالارا "سئویرم" — دئیه.

سئوگین اۆفوقلردن ائندی منیمچین،
بنزردیم دنیزده تنها یئلکنه.
اۆرکدن آغلاسام من ایچین-ایچین،
مهریبان-مهریبان گۆلمه سن منه.

عؤمرون آیری-آیری ایزییله کئچدیک،
دردلر ده، غملر ده بیزه بللیدیر،
بیلیرم جاهاندا چوخ گئج گؤروشدوک،
یاخشی کی، گؤروشدوک، بو تسلّیدیر.

اۆمید کؤرپوسوندن حسرتله کئچدیم،
سئوگی قاپی‌سینی دؤیدوم بیر صاباح.
تعجّوب دوغوردو گؤزلرده عشقیم،
تعجّوب حئیرته دؤنرمی، الله؟

یئنه بیر ماوی یول اوزانیر گؤیه.
اۆرکده تورپاغا، سمایا حئیرت.
سئوگیسه سیرّینی آچمیر کیمسه‌یه:
سئوگی هم اؤلومدور، هم ابدیت

30 دئکابر ۱۹۹۳